تولد نوزاد همواره با شور و اشتیاق اطرافیان همراه است، اما گاهی والدین با چالش‌های غیرمنتظره‌ای روبه‌رو می‌شوند که شادی لحظات تولد را به غم مبدل می‌سازد. یکی از این چالش‌ها، ناهنجاری‌های مادرزادی در ناحیه صورت است که تحت عنوان شکاف لب و کام شناخته می‌شود. این وضعیت که در فرهنگ عامه گاهی به آن لب‌ شکری می‌گویند، یکی از شایع‌ترین نقایص مادرزادی در سراسر جهان است.

شناخت دقیق این بیماری، علل بروز و راه‌های درمان مدرن می‌تواند مسیر بهبودی را برای خانواده‌ها هموارتر کند.

شکاف کام و لب چیست؟

شکاف لب به‌صورت یک بریدگی قابل مشاهده در لب بالا ظاهر می‌شود که ممکن است تا بینی و لثه امتداد داشته باشد. شکاف کام هم به‌شکل یک بازشدگی غیرطبیعی در سقف دهان دیده می‌شود که سبب ارتباط دهان و بینی می‌شودکه می‌تواند فقط بخش نرم کام یا کل کام سخت را درگیر کند.

معمولاً شکاف کام و لب شکری در همان هفته‌های ابتدایی بارداری شکل می‌گیرند. این ناهنجاری‌ها زمانی ایجاد می‌شود که بخش‌هایی از لب بالا یا سقف دهان جنین در روند رشد طبیعی به‌طور کامل به هم متصل نشوند.

لب‌ها معمولا بین هفته چهارم تا هفتم بارداری و کام بین هفته ششم تا نهم تشکیل می‌شوند؛ هرگونه اختلال در این بازه می‌تواند منجر به باقی‌ماندن شکاف شود.

ازآنجا‌که رشد لب و کام مستقل از هم انجام می‌شود، ممکن است نوزاد فقط با شکاف لب، شکاف کام یا با هر دو متولد شود.

شدت این ناهنجاری‌ها در افراد مختلف متفاوت است و همین موضوع، روند درمان و مراقبت را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

برای درک ساده‌تر، می‌توان رشد صورت جنین را شبیه ساختن یک پل از دو طرف تصور کرد؛ اگر این دو بخش در زمان مناسب به هم نرسند، شکافی باقی می‌ماند که ترمیم آن نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و مداخله تخصصی پس از تولد است.

علائم لب شکری

علائم لب شکری و شکاف کام در نوزادان و بزرگ‌سالان می‌تواند تا حدی متفاوت باشد. در ادامه علائم را در هر دو گروه بررسی می‌کنیم:

در نوزادان و کودکان

• اولین و مهم‌ترین مشکل در نوزادان مبتلا به شکاف کام، اختلال در تغذیه است. این نوزادان قادر نیستند مکش کافی برای شیرخوردن از سینه یا شیشه‌شیرهای معمولی ایجاد کنند، زیرا ارتباط طبیعی بین دهان و بینی مختل شده است و لب به‌درستی بسته نمی‌شود.
• برگشت غذا یا مایعات از بینی است. به‌دلیل وجود شکاف، محتویات دهان ممکن است وارد حفره بینی شوند که این مسئله هم برای والدین نگران‌کننده است و هم می‌تواند خطر عفونت‌های تنفسی را افزایش دهد.
• این کودکان همچنین بیشتر در معرض مشکلات شنوایی قرار دارند. تجمع مایع در گوش میانی (گوش چسبناک) در آن‌ها شایع است و در صورت بی‌توجهی، می‌تواند به کاهش شنوایی منجر شود.
• از نظر گفتاری، اختلالات گفتار معمولا با صدای تودماغی و مشکل در تلفظ حروفی که نیاز به فشار هوا دارند، بروز می‌کند.
• ناهنجاری‌های دندانی مانند رویش ناقص، بی‌نظمی یا نبود برخی دندان‌ها در محل شکاف دیده می‌شود.

در بزرگسالان

درصورتی‌که درمان‌های دوران کودکی کامل یا به‌موقع انجام نشده باشند، برخی مشکلات می‌توانند تا بزرگ‌سالی ادامه پیدا کنند:

• اختلالات گفتاری ماندگار یکی از علائم است که گاهی حتی پس از جراحی نیز نیاز به گفتاردرمانی طولانی‌مدت دارد.
• بسیاری از بزرگ‌سالان مبتلا به شکاف لب و کام به درمان‌های ارتودنسی یا جراحی فک نیاز دارند، به‌ویژه جراحی جلوآوردن فک بالا پس از پایان رشد استخوانی.

پیامدهای روانی و اجتماعی مانند کاهش اعتمادبه‌نفس یا اضطراب در تعاملات اجتماعی، به‌خصوص در مواردی که جای زخم یا تغییر فرم صورت باقی مانده باشد، قابل مشاهده است.

علت به وجود آمدن شکاف لب و کام چیست؟

در اغلب موارد، علت دقیق شکاف لب و کام مشخص نیست، اما شواهد نشان می‌دهد که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند.

از نظر ژنتیکی، اگر یکی از والدین یا خواهر و برادر کودک سابقه این ناهنجاری را داشته باشند، احتمال بروز آن افزایش می‌یابد.

شکاف لب و کام می‌تواند به‌صورت یک مشکل مستقل یا به‌عنوان بخشی از سندرم‌های ژنتیکی مانند پیر رابین یا دی‌جورج ظاهر شود.

در کنار عوامل ارثی، شرایط محیطی و سبک زندگی مادر در دوران بارداری هم اهمیت زیادی دارد. مصرف دخانیات و الکل، کمبود اسید فولیک، ابتلا به چاقی یا دیابت بارداری از عوامل ابتلا هستند.

همچنین مصرف برخی داروها مانند داروهای ضد تشنج، آکوتان و متوترکسات از جمله عواملی هستند که احتمال بروز این ناهنجاری را افزایش می‌دهند.

لازم به ذکر است این عوامل لزوماً به‌تنهایی باعث شکاف نمی‌شوند، اما می‌توانند زمینه‌ساز آن باشند.

تشخیص لب شکری

تشخیص شکاف لب و کام می‌تواند قبل یا بعد از تولد انجام شود. در دوران بارداری، بسیاری از موارد شکاف لب از طریق سونوگرافی، به‌ویژه در سونوگرافی آنومالی حدود هفته بیستم، قابل شناسایی هستند. در این مرحله، تغییرات ظاهری صورت جنین معمولا قابل مشاهده است.

پس از تولد، تشخیص نهایی از طریق معاینه فیزیکی دقیق دهان، بینی و کام انجام می‌شود. این بررسی بلافاصله بعد از تولد صورت می‌گیرد و میزان گسترش شکاف را مشخص می‌کند.

در مواردی که پزشک به وجود ناهنجاری‌های همراه مشکوک باشد، ممکن است آزمایش‌های تکمیلی مانند آمنیوسنتز یا تست‌های ژنتیکی برای بررسی سندرم‌های مرتبط انجام گردد. این بررسی‌ها به تصمیم‌گیری دقیق‌تر در مورد روند درمان کمک می‌کنند.

بیشتر بخوانید: سانترال لب چیست؟

شکاف لب و کام چگونه در مان می‌شود؟

درمان شکاف لب و کام یک فرآیند چندمرحله‌ای و طولانی است و معمولاً توسط تیم چندتخصصی در مرکز زیباسازی لب انجام می‌شود. این تیم شامل جراح پلاستیک، متخصص گوش و حلق و بینی، گفتاردرمانگر، ارتودنتیست و دندان‌پزشک است.

جراحی لب اغلب در سن ۳ تا ۶ ماهگی انجام می‌شود و هدف آن بستن شکاف و بهبود ظاهر لب است.

جراحی کام معمولاً بین ۶ تا ۱۲ ماهگی صورت می‌گیرد تا ساختار سقف دهان ترمیم شود و شرایط برای رشد طبیعی گفتار فراهم گردد.

در کنار جراحی، درمان‌های تکمیلی نقش مهمی دارند. گفتاردرمانی برای اصلاح الگوهای گفتاری، مراقبت‌های دندانی و ارتودنسی برای ترازکردن دندان‌ها و در برخی موارد پیوند استخوان لثه در سنین مدرسه ضروری است. همچنین استفاده از لوله‌های گوش برای تخلیه مایع گوش میانی می‌تواند به بهبود شنوایی کمک کند.

آیا لب شکری نوزادان در سونوگرافی مشخص می‌شود؟

در اغلب موارد، شکاف لب در سونوگرافی‌های روتین بارداری، به‌ویژه بین هفته‌های ۱۸ تا ۲۲، قابل تشخیص است. استفاده از سونوگرافی سه‌بعدی دقت تشخیص را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.

اما شکاف کام به‌تنهایی بسیار سخت‌تر شناسایی می‌شود. آمارها نشان می‌دهد که تنها درصد کمی از موارد شکاف کام پیش‌از تولد تشخیص داده می‌شوند. به همین دلیل، طبیعی است که برخی از والدین تا زمان تولد نوزاد از وجود این مشکل مطلع نشوند.